थोडक्यात उत्तर
भारतात ड्रोन नियम, 2021 अंतर्गत कृषी ड्रोनचा वापर कायदेशीर आहे. ड्रोनकडे टाइप सर्टिफिकेट असावे आणि तो DGCA च्या डिजिटल स्काय प्लॅटफॉर्मवर नोंदणीकृत असावा, पायलटकडे DGCA-अधिकृत प्रशिक्षण संस्थेचे रिमोट पायलट प्रमाणपत्र असावे, आणि उड्डाणे एअरस्पेस नकाशा व कीटकनाशक फवारणीच्या SOP नुसार व्हावीत.
महत्त्वाचे मुद्दे
- बहुतेक शेतांमध्ये फवारणी ग्रीन झोनमध्ये होते, तरीही नेहमी डिजिटल स्काय एअरस्पेस नकाशा पाहा.
- ड्रोनने फक्त ड्रोन वापरासाठी मान्यता असलेली कीटकनाशकेच फवारा.
- शेतकरी सेवा घेऊ शकतात, ड्रोन भाड्याने घेऊ शकतात किंवा खरेदी करू शकतात — योग्य पर्याय क्षेत्रावर अवलंबून आहे.
- FPO, CHC आणि महिला बचत गटांसाठीच्या योजनांनी राज्यांमध्ये ड्रोन पोहोचवण्यास मदत केली आहे.
भारतात शेतीसाठी ड्रोन नियम — सोपा सारांश
ड्रोन नियम, 2021 ने जुन्या, कडक चौकटीची जागा घेतली आणि ड्रोन ठेवणे व उडवणे खूप सोपे केले. शेतीतील वापरासाठी चार गरजा सर्वात महत्त्वाच्या आहेत.
टाइप सर्टिफिकेट आणि UIN
व्यावसायिकरित्या उडवला जाणारा प्रत्येक ड्रोन प्रमाणित प्रकाराचा असावा, आणि प्रत्येक ड्रोनला डिजिटल स्कायवर युनिक आयडेंटिफिकेशन नंबर मिळतो. पैसे देण्यापूर्वी विक्रेत्याकडे टाइप सर्टिफिकेट नंबर मागा.
रिमोट पायलट प्रमाणपत्र (RPC)
ड्रोन उडवणाऱ्या व्यक्तीकडे RPC असावे, जे DGCA-अधिकृत रिमोट पायलट ट्रेनिंग ऑर्गनायझेशन (RPTO) मध्ये प्रशिक्षण आणि परीक्षेनंतर मिळते. शेतीवर केंद्रित अभ्यासक्रमांत फवारणीचे कामही शिकवले जाते.
एअरस्पेस झोन
डिजिटल स्काय एअरस्पेस नकाशा भारताला ग्रीन, यलो आणि रेड झोनमध्ये विभागतो. ग्रीन झोनमध्ये सहसा ठरावीक उंचीपर्यंत पूर्वपरवानगीशिवाय उड्डाणाची मुभा असते; यलो आणि रेड झोनमध्ये परवानगी आवश्यक असते. विमानतळ, सीमा किंवा संवेदनशील ठिकाणांजवळची शेते प्रतिबंधित झोनमध्ये येऊ शकतात.
कीटकनाशक आणि पोषक द्रव्य फवारणीची SOP
कृषी मंत्रालयाने ड्रोनने कीटकनाशके आणि पोषक द्रव्ये फवारण्यासाठी मानक कार्यपद्धती (SOP) जारी केल्या आहेत, आणि फक्त ड्रोन वापरासाठी मान्यता असलेली उत्पादनेच वापरली पाहिजेत. SOP मध्ये बफर झोन, हवामान, PPE आणि नोंदी ठेवण्याच्या बाबी समाविष्ट आहेत.

कृषी ड्रोन भारतीय शेतकऱ्यांना कशी मदत करत आहेत
- पाणी भरलेल्या भात, उंच ऊस आणि दाट कापसात पिकातून न चालता फवारणी
- पायलट शेताच्या कडेला राहतो, त्यामुळे शेतकऱ्याचा रसायनांशी थेट संपर्क कमी होतो
- पारंपरिक नॅपसॅक स्प्रेअरच्या तुलनेत प्रति एकर खूप कमी पाणी
- कीड किंवा रोगाच्या प्रादुर्भावात वेळेवर शेत लवकर व्यापणे
- चांगल्या नियोजनासाठी शेताचे नकाशे आणि पीक आरोग्य नकाशे तयार करणे
भारतात वापरल्या जाणाऱ्या कृषी ड्रोनचे प्रकार
भारतात विकला जाणारा प्रत्येक ड्रोन शेतीसाठी नसतो. कृषी ड्रोन तीन मुख्य गटांत येतात, आणि अनेक सेवा पुरवठादार एकापेक्षा जास्त प्रकार वापरतात.
- फवारणी ड्रोन: कीटकनाशके, द्रव पोषक द्रव्ये आणि काही बाबतीत दाणेदार खते किंवा बियाण्यांसाठी टाकी, पंप आणि नोझल (किंवा स्प्रेडर अटॅचमेंट)
- मॅपिंग ड्रोन: शेताचा अचूक ऑर्थोमोझेक नकाशा बनवण्यासाठी ग्रिडमध्ये उडणारा RGB कॅमेरा
- निरीक्षण ड्रोन: मल्टिस्पेक्ट्रल किंवा थर्मल कॅमेरे, जे पिकाचा ताण डोळ्यांना दिसण्यापूर्वीच दाखवतात
शेतकरी आणि कृषी उद्योजकांसाठी तीन मार्ग
| पर्याय | कोणासाठी सर्वोत्तम | तुम्ही कशाचे पैसे देता |
|---|---|---|
| ड्रोन फवारणी सेवा घ्या | वैयक्तिक शेतकरी, लहान आणि मध्यम शेते | फक्त फवारलेल्या क्षेत्राचे |
| ड्रोन भाड्याने घ्या | एका हंगामासाठी FPO आणि मोठी शेते | भाड्याचा कालावधी, अनेकदा ऑपरेटरसह |
| ड्रोन खरेदी करा | CHC, FPO, सहकारी संस्था, सेवा उद्योजक | ड्रोन, बॅटऱ्या, पायलट, देखभाल |
ड्रोन स्वीकारण्याची दिशा
किसान ड्रोनसारखे सरकारी उपक्रम आणि महिला बचत गटांसाठी ड्रोन सहाय्य यामुळे प्रात्यक्षिके गावांपर्यंत पोहोचली आहेत. जसजसे जास्त ऑपरेटर प्रमाणित होत आहेत आणि जास्त उत्पादनांना ड्रोन वापराची मान्यता मिळत आहे, तसतशी ही सेवा दर हंगामात जास्त जिल्ह्यांत उपलब्ध होत आहे.
आज सर्वात मोठी कमतरता म्हणजे प्रशिक्षित स्थानिक पायलट, विश्वासार्ह विक्रीनंतरची सेवा आणि शेतकऱ्यांसाठी स्पष्ट माहिती. म्हणूनच कोणी पैसे खर्च करण्यापूर्वी आम्ही प्रामाणिक मार्गदर्शनावर भर देतो — ड्रोन काय करू शकतो आणि काय नाही.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
भारतात कृषी ड्रोन कायदेशीर आहेत का?
होय. ड्रोन नियम, 2021 अंतर्गत शेतीत ड्रोनचा वापर तेव्हा करता येतो जेव्हा ड्रोन प्रमाणित आणि नोंदणीकृत असेल, पायलटकडे रिमोट पायलट प्रमाणपत्र असेल, आणि उड्डाण एअरस्पेस नियम व फवारणी SOP नुसार असेल.
ड्रोन वापरण्यासाठी शेतकऱ्याला परवाना लागतो का?
फवारणी सेवा घेणाऱ्या शेतकऱ्याला परवाना लागत नाही — नियमांचे पालन ऑपरेटर करतो. जो स्वतः ड्रोन उडवतो, त्याला DGCA-अधिकृत RPTO चे रिमोट पायलट प्रमाणपत्र लागते.
भारतात ड्रोनने कोणत्या पिकांवर फवारणी होते?
भात, गहू, कापूस, ऊस, सोयाबीन, मका, कडधान्ये, भाजीपाला, द्राक्षे आणि फलोत्पादन पिके, इत्यादी — नेहमी त्या पिकावर ड्रोन वापरासाठी मान्यता असलेल्या उत्पादनांसह.
कृषी ड्रोनची नोंदणी कशी होते?
नोंदणी DGCA च्या डिजिटल स्काय प्लॅटफॉर्मवर होते, जे प्रमाणित प्रकाराच्या ड्रोनला युनिक आयडेंटिफिकेशन नंबर देते. विक्रेते सहसा कागदपत्रांत मदत करतात.
मी माझ्या शेतावर कुठेही ड्रोन उडवू शकतो का?
आपोआप नाही. आधी डिजिटल स्काय एअरस्पेस नकाशा पाहा. यलो किंवा रेड झोनमधील शेतांसाठी परवानगी लागते, आणि लोक, घरे व संवेदनशील ठिकाणांपासून सुरक्षित अंतर ठेवावे लागते.
कृषी ड्रोनसाठी सरकारी मदत आहे का?
होय, संस्था, FPO, कस्टम हायरिंग सेंटर आणि महिला बचत गटांसाठी योजना राहिल्या आहेत. पात्रता आणि रक्कम बदलत असते, म्हणून अधिकृत स्रोतांकडून नवीन मार्गदर्शक सूचना पाहा.
माझ्या शेतात ड्रोनचा वापर कसा सुरू करू?
एका पिकावर ड्रोन फवारणी सेवेने सुरुवात करा, परिणाम पाहा, मग ठरवा की तुमच्या क्षेत्रासाठी भाडे किंवा खरेदी योग्य आहे. तुमच्या शेताबद्दल बोलण्यासाठी 8282802150 वर फोन करा.
या मार्गदर्शकाबद्दल
- लेखक
- किसान ड्रोन टीम, नोएडा. आम्ही शेतकरी, FPO आणि ड्रोन ऑपरेटर यांच्यासोबत फवारणी, खरेदी आणि प्रशिक्षणाच्या प्रश्नांवर काम करतो.
- पुनरावलोकन
- मोहित सिंह, ड्रोन ऑपरेटर — ड्रोन फवारणीचा 10 वर्षांचा अनुभव
- शेवटचे अपडेट
आम्ही कसे लिहितो
आम्ही काल्पनिक किमती, अनुदानाची रक्कम, उत्पादन किंवा पुनरावलोकने प्रकाशित करत नाही. नियम आणि योजना अधिकृत स्रोतांशी तपासल्या जातात, आणि जे तुमच्या पिकावर, उत्पादनावर किंवा ठिकाणावर अवलंबून आहे ते स्पष्ट लिहिले जाते. चूक आढळली? ईमेल करा enquiry@kisandrone.co.in.
